රෝම අධිරාජ්‍යය යනු වසර 500කට වඩා වැඩි කාලයක් පැවතුණු අතිවිශාල සහ සංකීර්ණ ශිෂ්ටාචාරයකි. කෙසේ වෙතත්, කාලයත් සමඟ මෙම දැවැන්ත අධිරාජ්‍යය ක්‍රමක්‍රමයෙන් බිඳ වැටුණි. සමහර පුරාණ රෝම අධිරාජ්‍යයන් වූ කලිගියුලා (තම අශ්වයා පූජකයෙකු ලෙස පත් කිරීම), නීරෝ (සතුන්ගේ හම් පොරවාගෙන මිනිසුන්ට පහර දීම) සහ ක්ලෝඩියස් වැනි අය ඉතා අමුතු හා කලහකාරී ලෙස හැසිරී ඇත. මේ අමුතු හැසිරීමට සහ අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීමට ඉදිරිපත් වී ඇති එක් ප්‍රධාන මතයක් වන්නේ රෝමවරුන්ට "ඊයම් (Lead) විෂ වීමයි".

රෝමවරුන් ඊයම් (Lead) භාවිත කළේ කෙසේද?

රෝමයේ ඊයම් ඉතා බහුලව භාවිත විය. රිදී කැණීම් වලදී ඔවුන්ට ඊයම් අතුරු ඵලයක් ලෙස විශාල වශයෙන් ලැබුණි. ඊයම් පහසුවෙන් නැවිය හැකි නිසා ඔවුන් ජල නල, පිඟන්, කෝප්ප සහ මිනී පෙට්ටි පවා සෑදීමට ඊයම් භාවිත කළහ.

මීට අමතරව රෝමවරුන්ගේ ආහාර සහ වයින් වලටද ඊයම් විශාල වශයෙන් එකතු විය. එකල සීනි නොතිබුණු නිසා ඔවුන් ආහාර පැණි රස කිරීම සඳහා 'සාපා' (sapa) නම් මිදි යුෂ උණු කර සාදන ලද දියරයක් භාවිත කළහ. මෙම මිදි යුෂ ඊයම් භාජන වල උණු කළ විට, එය ඊයම් සමඟ මිශ්‍ර වී "ලෙඩ් ඇසිටේට්" (lead acetate) සෑදෙන අතර එය ඉතා පැණි රසය. සමහර රෝමවරුන් දිනකට වයින් ලීටර් 1 සිට 5 දක්වා ප්‍රමාණයක් පානය කර ඇති අතර, මේ නිසා ඔවුන් නොදැනුවත්වම ඔවුන්ගේ ශරීර වලට විශාල ඊයම් ප්‍රමාණයක් ඇතුළු විය.

ඊයම් විෂ වීමේ භයානක ප්‍රතිඵල

ඊයම් අපගේ මොළයට ඉතා අහිතකර ය. මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වයට අවශ්‍ය කැල්සියම් වෙනුවට ඊයම් ආදේශ වීම නිසා ස්නායු පද්ධතියේ පණිවිඩ හුවමාරු වීම අඩාල වේ. මේ නිසා මිනිසුන්ගේ හැසිරීම් වෙනස් වීම, මානසික ගැටලු සහ තොරතුරු තේරුම් ගැනීමේ අපහසුතා ඇති විය හැක.

පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් ඇටසැකිලි යොදාගෙන කරන ලද පරීක්ෂණ වලදී, ඊයම් භාවිතයට පෙර පැවති යකඩ යුගයේ (Iron Age) මිනිසුන්ට වඩා 400 ගුණයකින් වැඩි ඊයම් ප්‍රමාණයක් රෝමවරුන්ගේ ඇටසැකිලි වල තිබී සොයාගෙන ඇත. මෙය මිනිස් මොළයේ රසායනික ක්‍රියාවලිය වෙනස් කිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් අගයකි.

රෝම අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීමට එය ඇත්තටම හේතු වුණාද?

මෑත කාලීන පරීක්ෂණ සහ බොහෝ ඉතිහාසඥයින්ගේ මතය වන්නේ ඊයම් විෂ වීම රෝම අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමට ප්‍රධාන හේතුව නොවන බවයි. ඒ සඳහා කරුණු කිහිපයක් බලපා ඇත:

1
ජල නල වලින් වූ බලපෑම අවම වීම: රෝමයේ ජල නල වල ජලය සෑම විටම ගලා ගිය නිසා ජලය නල තුළ එකතැන රැඳී තිබුණේ නැත. එමෙන්ම ජලයේ තිබූ කැල්සියම් කාබනේට් නිසා ඊයම් නල ඇතුළත ඝන ස්ථරයක් සෑදී, ඊයම් ජලයට මිශ්‍ර වීම ස්වභාවිකවම වැළැක්වුණි.
2
රෝමවරුන්ගේ දැනුවත්කම: රෝමවරුන් ඊයම් වල අහිතකර බලපෑම් ගැන යම් තරමකට හෝ දැන සිටියහ. 'විටෘවියස්' (Vitruvius) නම් පුරාණ රෝම ලේඛකයා ඊයම් උණු කරන වැඩකරුවන් රෝගී වන බවත්, ජල නල සඳහා ඊයම් භාවිතය සුදුසු නොවන බවත්, ඒ වෙනුවට මැටි නල වඩා හොඳ බවත් ඔහුගේ කෘතියේ ලියා ඇත.
3
ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නොමැති වීම: රෝමවරුන්ගේ ඇටසැකිලි වල ඊයම් තිබුණද, 19 වන සියවසේ කාර්මික යුගයේ ජීවත් වූ බ්‍රිතාන්‍ය සහ ප්‍රංශ ජාතිකයින්ගේ ඇටසැකිලි වල මීටත් වඩා ඊයම් තිබී ඇත. නමුත් එම රටවල් ඊයම් විෂ වීමෙන් කඩා වැටුණේ නැත.

නිගමනය

අවසාන වශයෙන්, වසර 2000කට පෙර රෝම අධිරාජ්‍යයේ ඊයම් විෂවීම සැබෑවටම බරපතල ප්‍රශ්නයක් වූ බව පරීක්ෂණ වලින් තහවුරු වේ. නමුත් එයින් මිනිසුන්ට යම් සෞඛ්‍යමය බලපෑම් ඇතිවුවද, සමස්ත රෝම අධිරාජ්‍යයම සම්පූර්ණයෙන් බිඳ වැටීමට තරම් එය ප්‍රබල හේතුවක් වූ බවට ඉතිහාසඥයින් හෝ විද්‍යාත්මක සාක්ෂි එකඟ වන්නේ නැත.