1915 මැයි 28 සිට අගෝස්තු 8 දක්වා කාලය තුළ ලංකාවේ සිංහල බෞද්ධයන් සහ මුවර්වරුන් (මුස්ලිම් ජාතිකයන්) අතර ඇති වූ ජනවාර්ගික කැරැල්ල ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් මෙන්ම ඛේදනීය සිදුවීමක් ලෙස හැඳින්විය හැකියි.

ඓතිහාසික පසුබිම

20 වැනි සියවස ආරම්භ වන විට බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ පැවති ලංකාවේ ආනයන සහ වෙළඳාමේ බලය ඉන්දියානු මුවර්වරුන් විසින් අත්පත් කරගෙන සිටියා. ඒ අතරම, බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් "ශබ්ද පූජා" පාලනය කිරීම සඳහා ගෙන ආ පොලිස් ආඥා පනත වැනි නීති මඟින් බෙර වාදනය කිරීම තහනම් කිරීම, බෞද්ධයන්ගේ පාරම්පරික ආගමික කටයුතුවලට විශාල බාධාවක් වුණා. මේ කාලයේදී බෞද්ධ මෙන්ම ඉස්ලාමීය ආගමික ප්‍රබෝධයක්ද රට තුළ ඇති වෙමින් තිබුණා.

ගැටුමේ ආරම්භය

මෙම අර්බුදයේ මූලාරම්භය සටහන් වන්නේ 1912 වසරේදී ගම්පොළ ප්‍රදේශයෙනි. වල්ලහගොඩ දේවාලයේ පෙරහැරක් මුවර්වරුන්ගේ නව පල්ලියක් අසලින් ශබ්ද පූජා පවත්වමින් ගමන් කිරීමට එරෙහිව ඔවුන් පොලිසියට පැමිණිලි කළා. මෙම ආරවුල සම්බන්ධයෙන් පසුව ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයෙන් බෞද්ධයන්ට අවාසිදායක තීන්දුවක් ලැබුණා.

කෙසේ වෙතත්, සැබෑ කැරැල්ලක් බවට මෙය පත්වුණේ 1915 මැයි මාසයේදීයි. මහනුවර Castle Hill වීදියේ පිහිටි පල්ලියක් අසලින් රාත්‍රියේ ගමන් කළ බෞද්ධ පෙරහැරකට ගල් සහ බෝතල් ප්‍රහාරයක් එල්ල වීමත් සමඟ දෙපිරිස අතර දරුණු ගැටුමක් ඇති වුණා.

කැරැල්ල පැතිර යාම

පසුදින මහනුවර දළදා මාළිගාවට ඇෆ්ගන් ජාතිකයින් පිරිසක් පහර දීමට පැමිණෙන බවට පැතිර ගිය කටකතාවක් නිසා සිංහල ගම්වැසියන් විශාල පිරිසක් නගරයට එක්රැස් වුණා. මුලදී පොලිසිය නිසි පියවර නොගැනීම නිසා ගැටුම් තවත් දරුණු වූ අතර, ඉතා ඉක්මනින් මෙම කැරැල්ල කොළඹ මෙන්ම මධ්‍යම, වයඹ, බස්නාහිර, දකුණ සහ සබරගමුව යන පළාත්වලටත් පැතිර ගියා. එක් අවස්ථාවකදී ස්ථාන 116 කින් එකවර ගැටුම් වාර්තා වුණා.

පළමු ලෝක යුද්ධය පැවති සමය වූ බැවින්, මෙය ජර්මානු සහාය ඇතිව බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට එරෙහිව දියත් වූ කැරැල්ලක් යැයි බියට පත් වූ ආණ්ඩුකාර රොබට් චාමර්ස්, 1915 ජුනි 2 වනදා බස්නාහිර සහ සබරගමුව පළාත්වලට යුද නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කළා.

බ්‍රිගේඩියර් ජෙනරාල් මැල්කම්ගේ නියෝග මත, මහමඟ සිටින ඕනෑම සිංහලයෙකුට කිසිදු විමසීමකින් තොරව වෙඩි තැබීමට පොලිසියට සහ හමුදාවට අණ ලැබුණා. ගම්මානවල නිවෙස්වල ආලින්දයේ නිදා සිටි අහිංසක ගැමියන් පවා මෙම කෲර නීතිය යටතේ ඝාතනයට ලක් වුණා.

අත්අඩංගුවට ගැනීම් සහ ඝාතන

මේ කාලයේදී කැරැල්ලට සම්බන්ධ යැයි බොරු චෝදනා නඟමින් ඩී.එස්. සේනානායක, එෆ්.ආර්. සේනානායක, ඩී.බී. ජයතිලක, ආතර් වී දියෙස්, සහ අනගාරික ධර්මපාලතුමාගේ සොහොයුරන් ඇතුළු ප්‍රධාන පෙළේ සිංහල නායකයින් රැසක් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබුවා.

තරුණ කැප්ටන් හෙන්රි පේද්‍රිස් දේශද්‍රෝහී චෝදනාව මත හමුදා අධිකරණයක් මඟින් මරණ දණ්ඩනය නියම කර කඩිනමින් වෙඩි තබා ඝාතනය කෙරුණු අතර, එඩ්මන්ඩ් හේවාවිතාරණ නිසි වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර නොලැබීම හේතුවෙන් සිරගෙදරදී මිය ගියා.

හානිය සහ කැරැල්ලේ උරුමය

නිල වාර්තාවලට අනුව මෙම කැරැල්ලෙන් සහ මර්දනයෙන් පුද්ගලයින් 116 දෙනෙකු මියගිය අතර ඉන් 63 දෙනෙකුම මියගියේ පොලිස් සහ හමුදා වෙඩි තැබීම්වලින්. නිවාස සහ කඩසාප්පු 4075 ක් කොල්ලකෑමට ලක්වූ අතර, මුස්ලිම් පල්ලි 17 ක් ගිනිබත් කර තවත් 86 කට හානි සිදුවී තිබුණා.

අවසානයේදී මෙම බ්‍රිතාන්‍ය කෲර මර්දනය ලාංකීය උගත් මධ්‍යම පාන්තිකයන්ගේ ඇස් විවර කිරීමට සමත් වුණා. ඔවුන් තමන්ට වැඩි දේශපාලන බලයක් අවශ්‍ය බව වටහාගත් අතර, එය 1948 නිදහස දක්වා දිවෙන ශ්‍රී ලංකාවේ නිදහස් අරගලයේ ප්‍රබල ආරම්භයක් සනිටුහන් කළා. එසේම එයින් ඇති වූ සිංහල-මුස්ලිම්-දෙමළ ජනවාර්ගික අවිශ්වාසයන් නිදහසින් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනයට ද දිගුකාලීන බලපෑමක් එල්ල කළා.